WIATRAK PALTRAK
  Trzeci typ wiatraków stanowią tzw. „Paltraki”. Większość badaczy uważa, że ten typ wiatraka pojawił się w Polsce w drugiej połowie XIX wieku. Jednak Adam Szymański podważa to stwierdzenie uważając, że „paltrak” przyszedł do nas wraz osadnictwem holenderskim w jego szczytowej fazie w XVIII w, bądź wraz z kolonizacją fryderycjańską. Na potwierdzenie swych wywodów przytacza fakt istnienia „paltraka” w 1754 roku w miejscowości Sowa w obecnym województwie konińskim.
    Wiatrak „paltrak” posiada cechy wspólne zarówno z wiatrakiem „koźlakiem” jak i „wieżowym”, tak w zakresie konstrukcji budynku jak i w systemie stosowanych transmisji. „Paltraki” są to budowle drewniane, dwu – lub trzy- kondygnacyjne, zbudowane na planie prostokąta, kwadratu, bądź wielokąta. Ściany konstrukcji szkieletowej odeskowane pionowo, czasami na styk lub na nakładkę. Budynek przykrywa dach, zazwyczaj dwuspadowy z naczółkiem od strony skrzydeł, niekiedy łódkowy, kopulasty. W wiatraku „paltraku”, podobnie jak w dwu poprzednich typach wyróżnia się część nieruchomą i obrotową. Ta pierwsza stanowi fundament zbudowany na planie koła, wystający ponad 40 cm ponad powierzchnię terenu(1). Wykonany jest z kamienia lub cegły palonej.
W fundament wbudowane są szyny wraz z urządzeniem rolkowym(2) umożliwiającym obrót posadowionego nań budynku wiatraka. Obrót dokonuje się za pomocą dyszla lub turbiny wietrznej. W wiatraku tym płaszczyzna obrotu budynku sprowadzona jest nisko, jak najbliżej terenu. Gwarantuje to dużą stabilność całego obiektu.
    W „paltraku” występują dwa systemy transmisji. W pierwszej odmianie, przeniesienie ruchu obrotowego wału skrzydłowego na urządzenia odbywa się tak jak w wiatrakach „koźlakach”. Obroty wału dzięki kołu „palecznemu” za pomocą „cewi” przenoszone są na sochę, której koniec tkwi w „paprzycy” wierzchniego kamienia, powodując jego obrót.
    W drugiej odmianie jest zastosowany system analogiczny jak w wiatrakach „wieżowych”, czyli: koło „paleczne”(3) zazębia się ze stożkowym kołem zębatym, znajdującym się na masywnym, pionowym wale przechodzącym przez wszystkie kondygnacje(4) i osadzonym w łożysku na pierwszej kondygnacji. Na pionowym wale, pod stropem drugiej kondygnacji, zamontowane jest duże koło trybowe zazębiające się z „cewiami”(5), których osie – wrzeciona powodują ruch obrotowy kamienia młyńskiego(6) (bieguna).


Źródło: J. Kaczmarek, Wiatraki, Wyd. “Janus”, Bydgoszcz 1995